Strona domowa Zespołu.

Formalnie rzecz biorąc Zespól został powołany do życia uchwałą Senatu Uniwersytetu Warszawskiego z 22 września 2004 r., w rzeczywistości jednak istniał już od dawna (zob. Geneza i historia Zespołu). Jako kilkunastoosobowa grupa pracowników i doktorantów Instytutu Historycznego UW pragniemy kontynuować prace badawcze nad historią przeobrażeń społeczno-kulturowych na ziemiach polskich w XIX i pierwszej połowie XX wieku, zwłaszcza nad procesami modernizacji i kształtowaniem się nowoczesnego społeczestwa przemysłowego na ziemiach polskich w okresie zaborów i w Drugiej Rzeczypospolitej, rozszerzając je stopniowo na lata po II wojnie światowej, z uwzględnieniem przemian społeczno-kulturowych w PRL.

Stopniowo w poszukiwaniach naukowych uczestników Zespołu coraz większej wagi nabierają kulturowe aspekty przesunięć w społecznym podziale pracy, wyznaczanym przez płeć (jak przeobrażenia kultury pracy i czasu wolnego, kultury życia codziennego - z uwzględnieniem demokratyzującego oddziaływania przestrzeni nowoczesnego miasta i rodzącej się kultury popularnej, operującej środkami masowego przekazu). Czynniki te wymagają starannego prześledzenia, ponieważ wywarły istotny wpływ na proces wyrównywania szans awansu kulturowego ponad dystansami społecznymi i barierami płci.

Do podstawowych celów badawczych Zespołu należeć będzie zatem: [1] nadal poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o specyfikę form, tempa i mechanizmów kształtowania się świadomości społecznej i narodowej, religijnej, obywatelskiej, zawodowej itd. w kobiecej i męskiej części społeczestwa, w dobie przyspieszonej jego modernizacji na przełomie XIX i XX wieku, szczególnie zaś rozważenie kwestii, w jakim stopniu modyfikujący wpływ na te procesy mogło mieć poczucie tożsamości płciowej; [2] obserwacja i analiza społeczno-kulturowych konsekwencji nowoczesnej urbanizacji na ziemiach polskich na przełomie XIX/XX wieku (przeobrażenia społeczności miejskich, kształtowanie się miejskiego stylu życia itp.) z naciskiem na perspektywę gender studies; [3] rozszerzenie porównawczych ujęć do badanych zjawisk społeczno-kulturowych, tak w skali ziem polskich/pastwa polskiego, jak i w kontekście europejskim.

W ramach spotka organizowanych przez Zespół przewidujemy dyskusje nad najnowszymi kierunkami bada w zakresie historii społecznej i antropologii kulturowej w Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i Rosji (główne "szkoły" i ich osiągnięcia w ostatnich kilkunastu latach). Analizując aktualne publikacje, pragnęlibyśmy zwrócić szczególną uwagę na nowe propozycje metodologiczne i możliwości zastosowania ich w naszych badaniach. Zamierzamy także przeanalizować osiągnięcia historyków społeczestwa polskiego, zwłaszcza w okresie 1989-2004 (opracowanie przeglądów bada przeznaczonych do druku i do wykorzystania podczas zająć dydaktycznych).

Wśród kontynuowanych i proponowanych przez członków zespołu tematów badawczych znajdują się między innymi:

1. Przemiany modernizacyjne a świadomość społeczna (ocena zmian w różnych grupach, środowiskach i regionach, z uwzględnieniem przynależności pokoleniowej i płciowej. Ziemiastwo, mieszczastwo i inteligencja a tradycje szlacheckie w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Przenikanie elementów postszlacheckiej kultury do nowych grup społecznych.

2. Kształtowanie się społecznych i regionalnych auto- i heterostereotypów (wyobrażenia mieszkaców wsi o mieszkacach miast, inteligencji o robotnikach i chłopach, Galicjan o Wielkopolanach itd.).

3. Wojny i wstrząsy polityczne oraz sytuacje rewolucyjne a procesy społecznej modernizacji na ziemiach polskich (skutki powstania styczniowego, rewolucji 1905 roku, pierwszej i drugiej wojny światowej, itp.).

4. Ruchliwość terytorialna a mobilność społeczna. Migracje, przesiedlenia, podróże i turystyka jako czynniki amalgamacji kulturowej (przełom XIX i XX stulecia).

5. Wspólnoty i stowarzyszenia - przede wszystkim z szerokim uwzględnieniem aspektu gender studies. Rola organizacji politycznych, społecznych i ekonomicznych oraz nieformalnych związków opiniotwórczych (także towarzyskich) w epoce demokratyzacji, urbanizacji i industrializacji (partie polityczne, związki zawodowe, spółdzielnie, stowarzyszenia oświatowe i kulturalne jako czynnik restrukturyzacji i przystosowania społecznego oraz woli uczestnictwa w zmianach i kierowania nimi, jak również ich wpływ na przeobrażenia kultury życia zbiorowego i przemiany obyczajowe). Porównania ziem polskich z Niemcami, Wielką Brytanią i pastwami skandynawskimi oraz Rosją.

6. Demograficzne skutki modernizacji. Zwiększenie przyrostu naturalnego, przeciętnej długości życia oraz zmiany parametrów biologicznych ludności ziem polskich (XIX - XX wiek). Przemiany struktury rodziny, podziału ról w rodzinie i kultury życia rodzinnego.

7. Klientelizm w społeczestwie polskim XIX wieku (porównania między pierwszą i drugą połową stulecia, zestawienia międzyregionalne i międzyzaborowe). Kryzys i trwałość więzi wynikających z pionowej hierarchizacji społeczestwa. Dawne i nowe formy relacji "patronackich" (pan-sługa a pracodawca-pracobiorca, autorytet przywódcy w tradycyjnych i nowych stronnictwach politycznych, przemiany relacji duchowny - wierni itp.).

8. Życie codzienne poszczególnych grup i środowisk społecznych a postęp techniczny. Przemiany norm, wartości i wzorców obyczajowych w sferze prywatnej i publicznej życia codziennego.

9. Początki i rozwój kultury masowej - efekt i czynnik przeobraże społecznych. Zmiany stylu życia w wielkich miastach na przełomie XIX i XX wieku. Rola nowych form rozrywki: popularna prasa i wydawnictwa, kino, widowiska sportowe itd. a emancypacja młodzieży, kobiet, uboższych grup społecznych. Nowe wzorce obyczajowe.

10. Kierunki i rezultaty polityki społecznej pastw zaborczych, II Rzeczypospolitej i PRL (na międzynarodowym tle porównawczym).

Członkowie Zespołu będą kontynuować i nawiązywać współpracę z ośrodkami i pracownikami naukowymi spoza Uniwersytetu Warszawskiego, zajmującymi się historią społeczną (zwłaszcza z Instytutem Historii PAN, Uniwersytetem Jagielloskim, Uniwersytetem Adama Mickiewicza, Uniwersytetem Wrocławskim, Uniwersytetem Gdaskim i Akademią Świętokrzyską w Kielcach).

Istotną częścią naszej działalności jest również wymiana doświadcze dydaktycznych, wynikających z realizowania bloku tematycznego "Historia społeczna" w Instytucie Historycznym UW (członkowie zespołu od czterech lat prowadzą zajęcia w ramach tego bloku i zamierzają prowadzić je nadal).

W skład Zespołu Badawczego Historii Społecznej Polski XIX i XX wieku, który jest otwarty dla wszystkich zainteresowanych pracowników Instytutu Historycznego UW, wchodzą obecnie: prof. dr Anna Żarnowska, dr hab. Maria Nietyksza, dr hab. Grażyna Szelągowska, dr hab. Andrzej Szwarc (koordynator), dr Michał Kopczyski, dr Jolanta Sikorska-Kulesza, dr Maria Wierzbicka, mgr Agnieszka Janiak-Jasiska, mgr Marek Olkuśnik, mgr Adrian Zandberg.